پرندگان مهاجر و بومی آذربایجان غربی
آذربايجان غربي به دليل موقعيت طبيعي و ساختار توپوگرافيك كه رودخانه ها، تالاب ها، مرداب ها، درياچه هاي كوچك و بزرگ و سواحل زيادي را در خود جاي داده، به عنوان يكي از زيستگاههاي مهم حيات وحش و گونه هاي گياهي كشور شناخته شده است.
زيستگاه هاي آذربايجان غربي مامن مهمي براي حيات وحش
آذربايجان غربي بدون احتساب وسعت درياچه اروميه حدود 43 هزار كيلومترمربع مساحت دارد كه با داشتن ظرفيت هاي مناسب آبي و خاكي و آب و هواي مطبوع، تنوع زيستي زيبا و منحصر به فردي را در پهنه ايران بزرگ به خود اختصاص داده است.
از وسعت آذربايجان غربي يك ميليون هكتار آن را اراضي زراعي، 6/2 ميليون هكتار آن مراتع و بخشي از آن را جنگل و كوهستان و عرصه هاي غير قابل كشت تشكيل مي دهد.
پارك ملي درياچه اروميه، دشتهاي وسيع، رودخانههاي خروشان، كوههاي بلند و برفگير و جنگلهاي انبوه مجموعهاي از طبيعت آذربايجان غربي است كه محيط زيست طبيعي استان با آنها شناخته ميشود.
طبيعت سرشار، تنوع آب و هوايي، جريان رودهاي فصلي و دائمي، وجود هزاران چشمه قنات و پارك ملي درياچه اروميه، آذربايجان غربي را به لحاظ امكانات زيست محيطي و تنوع زيستي از ساير استانها متمايز كرده است.
اهميت زيست محيطي آذربايجان غربي تا آن حد است كه تعداد زيادي از زيستگاههاي آن به عنوان ذخيرهگاه زيست كره زمين در مجامع جهاني به ثبت رسيده و تعداد زيادي نيز در كنوانسيونهاي ملي، زير پوشش طرحهاي حفاظتي ويژه قرار گرفته اند.
دشتهاي سرسبز، درياچه آبي، باغهاي زيباي سيب، انگورستانهاي وسيع، جنگلهاي افرا، كوههاي پوشيده از چشم اندازهاي طبيعي همه جلوههايي هستند كه استان را به سرزميني با خاطرههاي فراموش ناشدني مبدل مي سازد.
آذربايجان غربي سرزميني است با طبيعت خاص خود كه در سراسر بهار و تابستان پوشيده از لاله، شقايق، نرگس، سوسن و سنبل است و تالابها، مردابها آبگيرها و سواحل و جزاير درياچه اروميهاش، ميعادگاه و زيستگاه صدها نوع پرنده وحشي بومي و مهاجر و رودهاي آن محل زندگي آبزيان منحصر به فرد است.
گونه هاي جانوري آذربايجان غربي كه به صورت مهاجر و بومي در اين استان زيست و زادآوري مي كنند در تمام خاورميانه بي نظير است.
پستانداران موجود در استان با فراواني نسبي داراي زيست بومي هاي متنوعي هستند كه از جزاير درياچه اروميه گرفته تا ارتفاعات كوهستاني آذربايجان غربي را براي زندگي خود اختصاص داده اند.
در اين بين زيستگاه بين المللي پارك ملي درياچه اروميه كه در سال هاي اخير با مشكل كم آبي و خشكسالي، دچار بحران شديد كاهش آب شده است از نظر زيست محيطي، از جايگاه خاصي برخوردار است.
درياچه اروميه با 102 جزيره كوچك و بزرگش كه برخي از آنها در حال حاضر با كاهش آب به خشكي پيوسته اند مامن و ماواي صدها گونه حيات وحش و پرندگان بومي و مهاجر و دوزيستان مختلف است.
مناظر سحرانگيز و رويايي گسترده شده در سواحل درياچه اروميه مي تواند اين درياچه را كه چون نگيني شهرهاي اروميه، سلماس، مياندوآب، مهاباد و نقده را در برگرفته به يكي از مراكز عمده گردشگري كشور تبديل كند.
درياچه اروميه بزرگترين درياچه داخلي كشور و پناهگاه و محل عبور هزاران پرنده رنگين پر بوده و مرهمي براي چشمان خسته مسافراني است كه از سواحل درياچه گذر مي كنند.
اين درياچه كه منشا پيدايش آن را سيلابي سرازير شده از سوي قفقاز مي دانند در طول تاريخ، همواره نام آشنايي داشته و منتهي اليه شرقي تمدن آشور بوده و بنا به روايات تاريخي، زردشت پيامبر ايراني در ساحل آن به دنيا آمده است.
اين درياچه امروز اهميت جهاني دارد و از مناطق بديع در سطح جهان به شمار مي رود و سازمان جهاني يونسكو، آن را از جمله ي 59 منطقه بينالمللي ذخاير طبيعي كره مسكوني ثبت و معرفي كرده است.
متاسفانه در سالهاي اخير چشمهاي زيادي، نگران خشكي اين درياچه و مرگ تدريجي آن هستند.
غلظت شوري بيش از حد آب درياچه اروميه مانع از آن است كه در زمستان سطح آب آن يخ ببندد و به همين علت در فصل زمستان پرندگان آبزي مهاجر به اين منطقه كوچ ميكنند و در جزاير آن سكني ميگزينند.
پهناورترين درياچه داخلي كشور، 130 كيلومتر طول و پهن ترين قسمت آن 40 كيلومتر عرض دارد و مساحت كلي آن 463 هزار هكتار است.
پرندگان را بايد با ارزشترين و بارزترين نشانه حيات در درياچه اروميه به شمار آورد كه خشك شدن تدريجي درياچه و شور شدن بيش از حد آب آن، حيات آنها را نيز مورد تهديد قرار داده و در سالهاي اخير از تعداد مهاجرت پرندگان به اين منطقه كاسته است.
گوزن زرد، قوچ، ميش ارمني، انواع كل و كل بز ساكنان جزيره اشك و كبودان درياچه اروميه هستند كه در سال هاي اخير براي تعديل جمعيت آنها تعدادي از آنها شكار و به مصرف غذايي مي رسد.
پارك ملي درياچه اروميه و تالاب هاي اقماري آن همه ساله پذيراي صدها نوع و گونه پرنده است كه بيشتر آنها در سواحل و جزاير درياچه اروميه و تالاب هاي اطراف آن لانه سازي و زادآوري مي كنند.
مرغ آتشين، فلامينگو، انواع مرغابي ها، پليكان، تنچه، قو، عروس غاز، غاز خاكستري، درناي طناز، درناي خاكستري، كاكائي صورتي، اردك سرسبز، آنقوت، كركس، قرقي، عقاب طلايي، دليجه، كبك معمولي، آوست، كاكائي نقره اي، جغد كوچك، كبوتر چاهي از پرندگان پارك ملي درياچه اروميه مي باشند.
تاكنون 186 گونه پرنده متعلق به 22 خانواده بومي و مهاجر در اين درياچه شناسايي شده اند.
ميش ارمني و گوزن زرد ايراني نيز از گونه هاي نادر موجود در اين استان هستند كه با جمعيت مناسبي در جزاير درياچه اروميه و برخي مناطق حفاظت شده استان زندگي مي كنند.
در جزاير كبودان و اشك درياچه اروميه يك نوع دوزيست از خانواده وزغ نيز وجود دارد.
درياچه اروميه همچنين زيستگاه موجود تك سلولي منحصر به فردي به نام آرتميا نيز است كه از اين نظر اين درياچه دومين زيستگاه بزرگ آرتميا در جهان است.
آرتيميا جانور آبزي در درياچه اروميه يك گونه سخت پوست است.
ميگوي آب شور درياچه اروميه با عنوان آرتيميا اورميانا كه به ثبت جهاني رسيده علاوه بر اينكه غذاي پرندگان است از ارزش صادراتي بسياري نيز برخوردار مي باشد.
زندگي اين گونه كمياب و نادر نيز با كاهش حجم آب درياچه اروميه و افزايش غير طبيعي غلظت آب با خطر جدي روبه رو شده است.
سيماي گياهي جزاير درياچه اروميه نيز متنوع است به طوري كه در بعضي از جزاير با سيماي گياهي استپي روبهرو هستيم و تقريبا فضاي نيمه جنگلي بر برخي از جزاير چون كبودان، اسپير و آرزو حاكم است.
در اين جزاير پسته وحشي، بيشتر به چشم ميخورد كه همراه با درختچههاي ديگر مثل بادام وحشي، ارس كوهي، خوشك، گوجه وحشي و بوتههاي كوتاه و علفي زمينه مناسبي براي زيست حيوانات در آن فراهم ميكنند.
در درياچه اروميه به غير از نوعي ميگو و نوعي جلبك شورپسند به دليل غلظت بيش از حد آن، هيچ آبزي ديگري توان زندگي ندارد.
تنوع حيات وحش موجود در آذربايجان غربي تابلوي زيبايي را خلق كرده به طوري كه در جاهاي مختلفي از اين استان گونه هاي متنوعي از موجودات زنده وحشي را مي توان مشاهده كرد.
جانوراني مانند پلنگ، خرس قهوه اي، گرگ، روباه، شغال، سمور سنگي، سمور آبي و انواع جوندگان مثل خرگوش وحشي از مجموعه زيباي حيات وحش آذربايجان غربي مي باشند كه از شمالي ترين نقطه استان از بورالان شهرستان ماكو گرفته تا حوزه رودخانه زاب در شهرستان سردشت زيست مي كنند.
همچنين انواع كبك، باقرقره، گردن بور و گونه كمياب ميش مرغ نيز از ساكنان دشتهاي پر بار آذربايجان غربي مي باشند كه زيبايي خاصي به طبيعت اين استان بخشيده و مي بخشند.
وجود
تالابهاي متعدد در آذربايجان غربي و تنوع زيستي موجود در اين تالابها و اطراف
آنها سبب شده اين مظاهر زيباي خدادادي، در بسياري از ايام سال، پذيراي انواع حيات
گياهي و جانوري باشند که می توان به تالاب های کانی
برازان مهاباد تالاب های نقده و تالاب قره گول بوکان اشاره نمود، سالانه بیش از یک هزار قطعه انواع پرندگان مهاجر و نادر از
جمله درنا ، اردک سرسفید اردک مرمری ، خوتکا و انواع آبچلیک در مسیر مهاجرت خود به
تالاب قر ه گل بوکان مهاجرت می کنند.
وسعت این تالاب را 300 هکتار و حداکثر عمق تالاب را دو متر می باشد ،ارتفاع تالاب
قره گل بوکان از سطح دریا، 1250 متر و در 48 کیلومتری شمال غربی بوکان و در جوار
روستایی به همین نام واقع شده است و مکانی مناسب برای انوع پرندگان آبزی و کنار
آبزی محسوب می شود.
به علت اهميت ملي، منطقه اي و بين المللي زيستگاههاي حيات وحش و به منظور حفظ تعادل اكولوژيكي و اهميت و نقشي كه حيوانات و پرندگان در زنجيره حيات طبيعي ايفا مي كنند، كانون هايي از استان آذربايجان غربي نيز به عنوان مناطق حفاظت شده شناسايي شده تا اقدامات لازم جهت جلوگيري از شكار بي رويه و انقراض نسل وحوش موجود در آن ها به عمل آيد.
منطقه حفاظت شده پارك ملي اروميه، منطقه حفاظت شده (مراكان) و منطقه حفاظت شده آغ گل از مهم ترين اين مناطق هستند.
به منظور تأمين امنيت جانوران پنج منطقه نيز از سوي اداره كل حفاظت محيط زيست استان منطقه شكار ممنوع اعلام شده است كه شامل دره شهيدان بين اروميه و اشنويه، زورآباد خوي، آغ گل ماكو، دشت بيان شاهين دژ و نيزارهاي كوه قيط ميمند شهرستان نقده مي باشد.
در آذربايجان غربي گونه هاي مختلف و متنوع از مارهاي سمي، نيمه سمي و غيرسمي نيز يافت مي شود كه در گستره طبيعت استان پراكنده اند.
كورمار، مار تاتاري، كورمار سليماني، مار آبي، مار چليپر، مار آتشي، قمچه مار، مار پلنگي، مار درختي، مار شلاقي، مار كوتوله و تيرك مار از مارهاي غيرسمي اين منطقه هستند كه به اين تعداد بايد مارهاي نيمه سمي چون سوسن مار، پله مار و مارهاي سمي چون افعي يا گرزه مار، افعي البرزي، افعي زنجاني و افعي تكايي نيز افزود.
فلامينگو، غازهاي وحشي، قو، درنا، پليكان بيشه زار و مرغابي از پرندگان بومي اين استان هستند.
همچنين در استان آذربايجان غربي پرندگان مهاجري چون كبك معمولي، قمري، فاخته، لاشخور (كركس)، جغد هم زندگي مي كنند.
پرندگاني چون عقاب طلايي، هدهد و بعضي از انواع مرغابي نيز در اين استان زندگي مي كنند كه معمولاً مورد توجه گردشگران قرار مي گيرد.
ظرفيت رودخانه ها و درياچه هاي پشت سدهاي موجود آذربايجان غربي نيز زمينه را براي پرورش ماهي فراهم كرده است.
ماهيان بومي رودخانه هاي اين استان عبارتند از كپور سفيد، اسپله و زرد ماهي كه طول بدن برخي از آن ها به يك متر نيز مي رسد.
به اعتقاد كارشناسان اين استان با داشتن رودخانه هاي متعدد و تالاب هاي فراوان، منطقه اي با ارزش براي زيست آبزيان از جمله ماهي هاست.
در رودخانه هاي اين استان ماهي هاي گوناگوني از انواع خانواده كپور، صوف، ماهي آزاد چون قزل آلا وجود دارد.
جنگل هاي موجود نيز كه وسعت آنها بيش از 80 هزار هكتار است جلوه خاصي به طبيعت آذربايجان غربي بخشيده است.
بيشترين درصد پوشش جنگلي آذربايجان غربي در مناطق جنوبي استان در شهرهاي سردشت و پيرانشهر واقع است.
در اثر نابودي و دخل و تصرف در جنگلها و منابع طبيعي آذربايجان غربي، بتدريج وضع حيات وحش منطقه نيز مختل شده و حيوانات و پرندگان بومي جنگل به نقاط كوهستاني دور دست كوچ كرده اند ولي گونه هايي از پرندگان مانند كبك در نواحي فوق ديده مي شوند.
گونههای جانوری موجود در شهرستان بوکان
مهمترین جانوران مهرهدار شهرستان بوکان دوزیستان، خزندگان، پرندگان، ماهیان و پستانداران هستند. گونههای دوزیستان و خزندگان و ماهیان در بخشهای مربوطه اشاره شدهاست ولی گونههای پستانداران شامل: قوچومیش، خرس، گرگ، روباه، شغال، رودک، سمور، زرد بر و انواع جوندگان هستند.
- انواع پرندگان تیز شامل:
کبک، کبکچیل، عقابها، شاهین، بحری، بالابان، لیل، دلیجه، انواعجغد، کرکسمصری، دال، حواصیلها، لکلک سفید، غازخاکستری، اردکسرسبز، خوتکا، فیلوش، اردکاردهای، آنقوت، غازپیشانیسفید، قرهغاز، کشیمها، اکراس، کاکاتیها، انواع پرستوهای دریایی، سار، انواع دارکوب، چنگر، سبکبالان و میشمرغ میباشد.
پرنده نادر میش مرغ
میش مرغ
پرندهٔ نادری بنام میشمرغ در دشتهای سوتا و سهکانیان و در این منطقه زیست میکند و در تمام فصول سال دیده میشود و مرحله حساس تخمگذاری را نیز در این منطقه میگذرانند و تعداد قابل توجهی از آن حدود ۱۵۰قطعه در این شهرستان هستند که با توجه به موقعیت منطقه و افزایش جمعیت در چند سال اخیر قابل ملاحظه میباشد و از طرف محیطزیست کاملاً تحتحفاظت قرار دارد. پرندگان شکاری و لاشخورها و انواع پرندگان سبکبال، کبکمعمولی و چیل در سطح شهرستان زیست مینمایند ولی تعداد جمعیت وتنوع گونهای پرندگان آبزی با مقایسه با پرندگان خشکزی کمتر بوده و پرندگان آبزی فقط در مسیر رودخانه سیمینهرود و زرینهرود در محدوده این شهرستان دیده میشود. از عمدهترین زیستگاههای چیرگ در ایران میتوان به دشتهای اطراف بوکان (دشت سوتاو حمامیان، دشت اینگیجه و آلبلاغ، دشت قازلیان و دشت سهکانیان) اشاره کرد که بیشترین جمعیت تولید مثل کننده و زمستان گذران میشمرغ در ایران را در خود جای دادهاند. بوکان آخرین پناهگاه این گونه با ارزش در ایران میباشد و میش مرغ یکی از مهمترین آثار طبیعی ملی در شهرستان بوکان بشمار می رود.